Í samantekt Veðurstofu Íslands um veðurfar liðins árs segir eftirfarandi: "Tíðarfar var lengst af hagstætt á árinu um meginhluta landsins. Síðari hluti vors og fyrri hluti sumars voru þó óhagstæð um stóran hluta landsins en þeirrar erfiðu tíðar gætti lítið á Suðvesturlandi.“ Og síðar segir: „Sérlega kalt var norðaustanlands síðari hluta maímánaðar og langt fram eftir júní. Mikið kuldakast gerði um land allt um mánaðamótin nóvember/desember og stóð nokkuð fram í desember. Á Akureyri var júní sá kaldasti síðan 1952, en hiti var við meðallag á Suðurlandi.“ Vegna kuldans í vor var heyskapur með seinna móti á ferðinni um mikinn hluta landsins og uppskera í minna lagi. Þá náðist ekki þroski á korni víða, einkum á norður og austurlandi. Um sunnanvert landið var uppskera hinsvegar víðast í ágætu meðallagi og því má segja að gæðum hafi nokkuð verið misskipt hvað þetta varðar á liðnu ári. Þó ekki sé annað vitað en nægur fóðurforði sé til staðar svo sjá megi fénaði bænda farborða, gleymist oft að erfiðu árferði fylgir gjarnan aukin kostnaður við búreksturinn, sem síðan hefur neikvæð áhrif á afkomu bænda.
Þá minnti náttúra landsins á sig enn og aftur þegar gos hófst í Grímsvötnum þann 21. maí. Þó þetta gos stæði ekki lengi var það afar kröftugt og varð mikið öskufall einkum í V-Skaftafellsýslu og olli bændum þar talsverðum búsifjum. Margir lögðu hönd á plóg til aðstoðar íbúum svæðisins með einum eða öðrum hætti og skulu þeim öllum færðar þakkir fyrir. Hinsvegar var aðdáunarvert að fylgjast með æðruleysi íbúanna í þeim erfiðleikum sem gosinu fylgdu.
Framleiðsla mjólkur var heldur minni á fyrri hluta ársins en undanfarin ár, en hefur aukist talsvert á seinnihluta þess og stefnir í að verða svipuð og verið hefur eða u.þ.b. 124 mill/lítra. Sala mjólkurafurða á próteingrunni var í nóvemberlok um 113,9 mill/ltr. sem er nokkur samdráttur frá fyrra ári og er það talsvert áhyggjuefni. Ljóst er að taka verður á í sölunni, en greiðslumark ársins 2012 hefur verið ákveðið 114,5 mill/ltr. Hið jákvæða er að aukning hefur verið í sölu á fitugrunni en þar er salan á fyrrgreindu tímabili komin í um 111,1 mill/ltr. Talsvert er því flutt úr landi, en aðstæður til þess eru talsvert hagstæðari nú en verið hefur. Enn sem komið er fer þó langstærstur hluti útflutningsins í formi dufts og smjörs í stórnotendaumbúðum og er selt á svokölluðu heimsmarkaðsverði. Talsvert hefur verið unnið í markaðssetningu á skyri bæði austan hafs og vestan og hefur það gefið góða raun, þó ekki sé um mikið magn að ræða. Afar nauðsynlegt er að leita leiða til að auka afrakstur þessa útflutnings og auka hann sem kostur er. Byggja þarf upp sérstöðu með áherslu á uppruna vörunar og leita samstarfs við aðila sem tengjast mörkuðunum. Þannig má væntanlega skapa meiri festu í sölunni, bæði hvað varðar magn og verð.
Verð á nautakjöti fór hækkandi framan af ári, en hefur verið stöðugt síðan í júnímánuði. Á árinu hækkaði verð til bænda fyrir ungnautakjöt um 10,6% en kýrkjöt um 11,6%. Eftirspurn eftir nautakjöti var mikil og stöðug allt árið, í lok nóvember var 12 mánaða salan 3.868 tonn. Því miður hefur ekki náðst að anna hérlendum markaði alfarið með innlendri framleiðslu, innflutningur nautakjöts var í lok október orðinn rúmlega 400 tonn. Þrátt fyrir skánandi afkomu í greininni og mikla eftirspurn, stendur ásetningur kálfa til kjötframleiðslu rétt svo í stað og er það áhyggjuefni. Ráðherra landbúnaðarmála skipaði starfshóp á árinu sem hefur það verkefni með höndum, hvernig endurnýja megi erfðaefni holdanautastofnanna hér á landi. Mikilvægt er að sá hópur vinni hratt og vel, aukin hagkvæmni nautakjötsframleiðslunnar er grunnurinn að tilvist hennar og vexti hér á landi.
Mjólkurverð til framleiðenda hækkaði í tvígang á síðasta ári, 1. febrúar og 1.júlí, samtals um 6,5 kr/ltr. og þar með er lágmarksverð mjólkur til bænda komið í 77,63 kr/ltr. Jafnframt hækkaði vinnslu og dreifingakostnaður mjólkurvara um 4,13%, en samanlagt hækkaði heildsöluverð mjólkurvara sem nam 6,6% að meðaltali á síðasta ári. Ekki hefur gengið að ná Verðlagsnefnd saman seinnihluta ársins, þrátt fyrir óskir þess efnis og er sú staða með öllu óviðunandi.
Þriðji markaðsdagur með greiðslumark mjólkur var haldinn 1.nóvember s.l. og má segja að þar hafi viðskipti í fyrsta sinn verið með eðlilegu móti eftir að nýr kvótamarkaður var settur á laggirnar. Alls voru boðnir um 900 þúsund lítar til sölu, kauptilboð voru í rúmlega 1 milljón lítra, en viðskipti urðu með 658 þúsund lítra. Ekki verður betur séð en að bændur séu að ná betri tökum á þessu viðskiptaumhverfi og aðilar nái að lesa betur skilaboð hvers annars. Jafnvægisverðið hækkaði frá fyrri markaði 1.apríl um 5 kr og fór í 290 kr/ltr sem vissulega er miður. Ekki er þó ótrúlegt að þar ráði nokkru uppsöfnuð spenna í þessum viðskiptum, en sáralítil viðskipti hafa verið með greiðslumark síðasta eitt og hálft ár eða frá því að kvótamarkaðurinn var tekin upp. Þetta undirstrikar enn frekar nauðsyn þess að markaðsdögum verði fjölgað frá því sem nú er.
Nokkuð hefur verið að skýrast í málefnum skuldugra bænda, einkum hvað varðar endurreikning erlendra lána þar sem mál virðast vera að þróast með jákvæðum hætti. Enn stendur þó eftir talsverður hópur bænda sem þarf á sértækri skuldameðferð að halda, í því efni eru hin svokölluðu biðlán helsti óvissuþátturinn. Ófært er annað en um þessi lán gildi sambærilegar reglur milli bankastofnana, eins þarf að fara yfir það milli stjórnvalda, lánastofnana og félagssamtaka bænda með hvaða hætti verði staðið að uppgjöri þessara lána.
Skömmu fyrir áramót var gert samkomulag milli LK og BÍ annarsvegar og Sjávarútvegs og landbúnaðarráðherra hinsvegar, um að ráðstafa hluta af svokölluðum „Óframleiðslutengdum og/eða minna markaðstruflandi“ greiðslum í mjólkursamningi til eflingar nýliðunar í greininni. Skipa á sameiginlegan starfshóp nú strax í upphafi nýs árs til að útfæra reglur vegna þessa. Nokkuð svigrúm er innan þessa flokks mjólkusamningsins til að taka upp stuðning af þessu tagi, þó ekki sé um háar upphæðir að ræða. Hér þarf hvað sem því líður að vanda til verka bæði hvað varðar skilgreiningar og útfærslur, þannig að þessar greiðslur nýtist með sem skilvirkum hætti þeim sem eiga að njóta þeirra.
Nú um áramót lifa þrjú ár af gildandi mjólkursamningi, en hann rennur út í lok árs 2014. Hefði ekki verið gengið til breytinga á samningnum vorið 2009 væri hann hinsvegar að renna sitt skeið nú á komandi haustdögum og ekki gott að segja hvað væri þá að taka við. Ein helsta röksemd þess að núverandi búvörusamningar voru framlengdir, var mikil óvissa um stöðu þjóðmála og starfsumhverfis bænda í kjölfar bankahrunsins haustið 2008. Þó vissulega hafi margt skýrst í því efni síðustu þrjú ár, eru þó enn ýmsar blikur á lofti og má þar helst nefna aðildarferlið að Evrópusambandinu. Þó auðvitað væri eðlilegast að gera hlé á þessum viðræðum og nýta kraftana til að byggja upp okkar eigin samfélag, er ekki að sjá neina breytingu á stefnu stjórnvalda hvað þetta varðar. Flest bendir því til að viðræðuferlið muni halda áfram og hæpið að aðildarsamningur verði afgreiddur fyrr en eftir árið 2014. Við aðild að ESB mun falla niður íslensk landbúnaðarstefna og við tekur evrópsk. Því verður að teljast hæpið að stjórnvöld sem standa í viðræðum um aðild að ESB fari á sama tíma í viðræður um stefnumörkun vegna nýrra búvörusamninga. Hvað sem því líður er bændum nauðsynlegt að búa við þokkalega stöðugt framleiðsluumhverfi vegna eðlis starfsemi sinnar. Sé horft út frá þessum forsendum hlýtur að vera eðlilegt að stjórnvöld og bændur taki á nýju ári upp viðræður um að framlengja núgildandi búvörusamninga um 2 til 3 ár.
Á gamlársdag tók Steingrímur J. Sigfússon við ráðuneyti landbúnaðarmála og er honum óskað velfarnaðar í því starfi. Er það í þriðja skipti sem hann fær þann málaflokk í sínar hendur og því má reikna með að hann hafi þokkalega yfirsýn á málaflokkinn. Það hlýtur þó að vera nokkurt áhyggjuefni hversu mörg og ólík verkefni eiga að vera á höndum hins nýja ráðherra, með viðskipta-, efnahags-, sjávarútvegs-, landbúnaðar- og jafnvel iðnaðarráðuneyti í sama vasa, þegar horft er til þess að oft hefðu mál þurft að ganga greiðar fyrir sig hjá ráðuneyti landbúnaðarmála hin síðari ár.
Ég vil svo óska kúabændum sem og landsmönnum öllum gæfu á nýju ári.
Sigurður Loftsson, formaður Landssambands kúabænda